Miletli Thales

Felsefe

• Arkhe Kavramı: Evrendeki her şeyin tek bir temel maddeden (su / hydor) meydana geldiğini öne sürmüştür. Bu, felsefe tarihindeki ilk sistematik "arkhe" arayışıdır.
• Materyalist Monizm: Dünyadaki tüm varlıkların tek bir maddeye indirgenebileceği fikrini ortaya koymuştur.
• Hilozoizm (Canlıcılık): "Her şey tanrılarla doludur" diyerek cansız nesnelerin bile bir tür ruha (psykhe) sahip olduğunu ileri sürmüştür.
• Mitolojiden Bilime Geçiş: Doğa olaylarını açıklamak için Olimpos tanrılarına başvurmak yerine akıl ve gözleme dayanan yöntemler kullanmıştır.

Matematik ve Geometri

• Thales Teoremi (çemberin çapı üzerindeki açı = 90°)
• Kesim Teoremi (paralel doğruların kestiği doğrulardaki orantılı parçalar)
• Bir dairenin çapının onu iki eşit parçaya böldüğünü kanıtlamıştır.
• İkizkenar üçgenin taban açılarının eşitliğini göstermiştir.
• Karşılıklı (ters) açıların eşitliğini ispatlamıştır.
• Piramitlerin yüksekliğini gölge boyu yöntemiyle hesaplamıştır.
• Gemilerin kıyıdan uzaklığını geometrik yöntemle ölçmüştür.

Astronomi

• MÖ 28 Mayıs 585 güneş tutulmasını önceden tahmin etmiştir.
• Gündönümü ve gece-gündüz eşitliği tarihlerini belirlemiştir.
• Yılın süresini 365 gün olarak hesaplamıştır.
• Küçük Ayı Takımyıldızı'nı deniz navigasyonunda kullanmayı önermiştir.
• Güneş ve Ay'ın boyutlarını hesaplamaya çalışmıştır.

Mühendislik

• Halys (Kızılırmak) Nehri'nin yatağını değiştirerek Lidya ordusunun geçişini sağlamıştır.

Ekonomi

• Zeytin presleri üzerinden tarihteki ilk bilinen vadeli işlem (futures) veya opsiyon sözleşmesini gerçekleştirmiştir.

Thales, Sokrates öncesi dönemde yaşamış, Batı felsefesinin ve bilimsel düşüncenin kurucusu kabul edilen Antik Yunan filozofu, matematikçi ve astronomdur. Milet (İyonya) Okulu'nun kurucusu ve Antik Yunan Yedi Bilgesi'nden biridir.

Evrenin temel yapıtaşının su (hydor) olduğunu ileri sürmüş, mitolojik açıklamalar yerine akıl ve gözleme dayalı doğa felsefesini başlatmıştır. Bu yaklaşımıyla, doğa olaylarını tanrısal müdahale yerine fiziksel ilkelerle açıklayan ilk kişi olmuş ve Aristoteles tarafından ilk filozof olarak nitelendirilmiştir.

Geometri ve astronomiye öncü katkılarda bulunmuş olup Thales Teoremi bugün hâlâ dünya genelinde öğretilmektedir. MÖ 585 yılındaki güneş tutulmasını önceden tahmin etmesi, antik dünyanın en dikkat çekici bilimsel başarılarından biri olarak kabul edilir.

Thales, yaklaşık MÖ 624-625 yıllarında Batı Anadolu'daki İyonya bölgesinin en önemli ticaret şehirlerinden biri olan Milet'te (bugünkü Aydın ili, Didim ilçesi sınırları içinde) dünyaya gelmiştir. Babası Examyas ve annesi Cleobulina, Thelidae adı verilen soylu bir aileye mensuptu.

Herodot ve Diogenes Laërtius gibi antik kaynaklara göre bu aile Fenike kökenli olup Kadmos ve Agenor'un soyundan gelmekteydi. Ancak bazı modern tarihçiler, Thales'in tamamen Yunan kökenli olduğunu ve Fenikeli atfının sonradan yapıldığını savunmaktadır. Babası Karya kökenli, annesi ise Yunan kökenli bir isme sahiptir; bu durum karma bir soy olasılığına işaret eder.

Milet, Doğu ve Batı kültürlerinin kesiştiği, farklı medeniyetlerden gelen fikirlerin buluştuğu canlı bir liman şehriydi. Bu coğrafi konum, genç Thales'in entelektüel gelişimi için son derece uygun bir ortam sunmuştur.

Birkaç antik kaynak, Thales'in hayatının bir döneminde Mısır'ı ziyaret ettiğini ve orada geometri öğrendiğini belirtmektedir. Milet'in Mısır'da kalıcı bir ticaret kolonisi olan Naukratis'e sahip olması bu seyahati oldukça olası kılmaktadır. Rivayete göre Thales, Thebes'teki rahiplerle yakın ilişkiler kurmuş, onlardan astronomi ve geometri eğitimi almıştır.

Mısır seyahati sırasında Thales'in piramitlerin yüksekliğini ölçtüğü rivayet edilmektedir. Bunu, kendi gölge boyunun vücut boyuna eşit olduğu anı bekleyerek piramidin gölgesini ölçme yöntemiyle gerçekleştirdiği söylenmektedir.

Babil'e de gitmiş olması muhtemeldir. Bazı tarihçiler, Thales'in astronomi bilgisinin önemli bir kısmını Babilli gökbilimcilerden elde ettiğini ileri sürmektedir. Özellikle altışlık sayı sisteminin (60 tabanlı sistem) Yunan düşüncesine etkisi bu bağlamda değerlendirilmektedir.

Thales, yalnızca bir düşünür değil, aynı zamanda aktif bir siyasi danışmandı. Milet'in diktatörü Thrasybulos ile yakın ilişkileri vardı. Diogenes Laërtius'a göre Thales, Miletlilere Lidyalılarla askeri ittifaka girmemelerini öğütlemiştir. Bu tavsiye sayesinde Kral Krezus, Pers Kralı Büyük Kyros tarafından yenilgiye uğratıldığında Milet korunmuştur.

Thales ayrıca İyonyalı şehir devletlerinin Lidya ve Perslere karşı birlik içinde bir federe devlet oluşturmasını savunmuş, Teos şehrini bu birliğin merkezi olarak önermiştir.

Herodot'un aktardığı ünlü bir rivayete göre, Lidya Kralı Krezus'un ordusu Halys (Kızılırmak) Nehri'ne geldiğinde geçiş imkânı bulamamıştır. Thales, nehrin yatağını değiştirmek üzere ordunun gerisinde bir kanal kazdırarak suların yeni yatağa akmasını sağlamış ve ordunun eski nehir yatağından karşıya geçmesini mümkün kılmıştır.

Thales'in evliliği hakkında çelişkili bilgiler mevcuttur. Bazı kaynaklar evlenip Cybisthus adlı bir oğlu olduğunu veya aynı addaki yeğenini evlat edindiğini belirtirken, diğer kaynaklar hiç evlenmediğini aktarmaktadır.

Platon'un Theaitetos diyaloğunda yer alan meşhur anekdota göre, Thales yıldızları incelerken önündeki kuyuyu göremeyerek içine düşmüş ve bir Trakyalı hizmetçi kız tarafından alay konusu olmuştur. Bu hikâye, soyut düşünceye dalıp pratik gerçekleri ihmal eden filozof arketipinin ilk örneği olarak yüzyıllar boyunca anlatılmıştır.

Diogenes Laërtius'a göre Thales, MÖ 548-545 yıllarında düzenlenen 58. Olimpiyat Oyunları'nı izlerken aşırı sıcaktan dolayı hayatını kaybetmiştir. Öldüğünde yaklaşık 78 yaşında olduğu tahmin edilmektedir.