Sisamlı Pisagor

Matematik

Pisagor ve okulu; sayılar teorisi, geometri ve matematiksel ispat kavramı alanlarında temel katkılarda bulunmuştur. Pisagor teoremi (a² + b² = c²), daha önceki uygarlıklarda ampirik olarak bilinmesine rağmen, Yunan geleneğinde ilk tümdengelimsel ispatını Pisagor okulu aracılığıyla almıştır. Pisagorcular figüratif sayıları (üçgensel, kare, beşgensel), mükemmel sayıları ve tek ile çift tam sayıların özelliklerini incelemişlerdir. İrrasyonel sayıların keşfi—özellikle bir karenin köşegeninin kenarıyla ölçülemezliği—okul bünyesinde ortaya çıkmış ve 'her şey sayıdır' öğretisine temel bir meydan okuma oluşturmuştur.

Müzik Teorisi

Pisagor, uyumlu müzik aralıklarının basit sayısal oranlara karşılık geldiğini göstererek müzikal armoninin matematiksel temelini keşfetmiştir. Monokord (tek telli çalgı) kullanarak oktavın 2:1, tam beşlinin 3:2 ve tam dörtlünün 4:3 oranına karşılık geldiğini ortaya koymuştur. Bu içgörü, Pisagor akort sisteminin temelini oluşturmuş ve daha geniş ölçekte evrenin harmonik oranlara göre düzenlendiği felsefi sonucuna ('Kürelerin Armonisi') yol açmıştır.

Felsefe ve Kozmoloji

Pisagor, evrenin yapısal olarak matematiksel olduğu fikrini öncülemiştir. 'Her şey sayıdır' öğretisi, matematiksel realizmin en erken formülasyonlarından birini temsil eder. Philolaos tarafından geliştirilen Pisagorcu kozmoloji, merkezi ateşli yer-merkezci olmayan bir evren modeli önererek heliyosentrik düşüncenin bazı yönlerini önceden sezmiştir.

Etik ve Yaşam Biçimi

Pisagor, ruhun entelektüel disiplin, çileci pratik ve topluluk yaşamı yoluyla arındırılması ve yüceltilmesini merkeze alan kapsamlı bir etik çerçeve oluşturmuştur. Metempsikoz (ruh göçü) öğretisi, insan davranışını ruhun nihai kaderiyle ilişkilendiren ahlaki bir kozmoloji sağlamıştır.

Pisagor, yaklaşık MÖ 570'te Küçük Asya (günümüz Türkiye) kıyılarındaki Sisam (Samos) adasında, varlıklı bir mücevher oymacısı veya tüccar olan Mnesarkhos ile Pythais'in oğlu olarak dünyaya gelmiştir. Antik kaynaklar onun mükemmel bir eğitim aldığı konusunda hemfikirdir: küçük yaştan itibaren lir çalmayı öğrenmiş, şiir okumuş ve Homeros'u ezberlemiştir.

Üç filozof genç Pisagor üzerinde biçimlendirici bir etki bırakmıştır. En önemli hocası olarak kabul edilen Syroslu Pherekides, ona ruhun ölümsüzlüğüne ilişkin fikirler aşılamıştır. Pisagor'un 18-20 yaşları arasında ziyaret ettiği rivayet edilen Miletli Thales, matematik ve astronomiye olan ilgisini ateşlemiş ve daha fazla öğrenmek için Mısır'a seyahat etmesini öğütlemiştir. Thales'in öğrencisi Anaksimandros ise onu kozmolojik spekülasyonlarla tanıştırmıştır.

Sonraki geleneğe göre Pisagor, belki de yirmi yıl süren kapsamlı seyahatlere çıkmış; Nil Deltası'ndaki Mısır rahiplerinden, Babilli bilginlerden (ileri aritmetik ve astronomi çizelgelerine burada rastlamış olabilir) ve muhtemelen Fenike ile Pers bilgelerinden ders almıştır. Bu seyahatlerin kesin süresi ve kapsamı bilginler arasında tartışmalı olmaya devam etse de, Pisagor'un entelektüel sentezinin genişliği birden çok bilgi geleneğiyle gerçek bir temas olduğunu düşündürmektedir.

Yaklaşık MÖ 530'da Pisagor, güney İtalya'daki bir Yunan kolonisi olan Kroton'a (günümüz Crotone) göç etmiştir. Sisam'dan ayrılışı yaygın olarak Polykrates'in tiranlığıyla yaşanan anlaşmazlığa bağlanır; ancak bazı bilginler Pers yayılmasının İyonya üzerindeki siyasi baskısının birincil etken olduğunu ileri sürmektedir.

Kroton'da Pisagor, aynı anda dinsel bir kardeşlik, entelektüel bir akademi ve siyasi bir dernek olarak işlev gören felsefi bir okul kurmuştur. Topluluk; beslenme kısıtlamaları (et ve baklagillerden kaçınma), ritüel uygulamalar, sessizlik dönemleri ve ortak mülkiyet gibi katı davranış kurallarına uymaktaydı.

Üyeler iki sınıfa ayrılmıştı: iç çemberi oluşturan ve aritmetik, geometri, müzik teorisi ile astronomi alanlarında ileri düzey çalışma yapan matematikoi (öğrenenler) ve kuramsal çalışmayı zorunlu olarak sürdürmeden Pisagorcu etik ilkelere ve sözlü öğretilere bağlı kalan akousmatikoi (dinleyenler). Yeni üyelerin iç çembere kabul edilmeden önce beş yıllık bir sessizlik döneminden geçtikleri rivayet edilmektedir.

Okulun entelektüel programı, daha sonra quadrivium olarak bilinen dört disiplin etrafında yapılandırılmıştı: aritmetik (kendi başına sayı), geometri (uzayda sayı), müzik/harmonik (zamanda sayı) ve astronomi (uzay ve zamanda sayı). Bu dört bölümlü matematik eğitimi, yaklaşık iki bin yıl boyunca Batı müfredatlarına hakim olacaktı.

Pisagor, Kroton'da hızla önemli bir siyasi nüfuz kazanarak kentin seçkinlerine danışmanlık yapmış ve erdem ile yurttaşlık görevi üzerine halka açık konuşmalar vermiştir. Ancak Pisagorcu topluluğun siyasi katılımı artan bir hoşnutsuzluk yaratmıştır.

Yaklaşık MÖ 509'da Kroton'da şiddetli bir Pisagor karşıtı ayaklanma patlak vermiştir. Bu ayaklanma geleneksel olarak, kardeşliğe kabul başvurusu Pisagor tarafından reddedilen varlıklı bir aristokrat olan Krotonlu Kylon'a atfedilir. Ayaklanma, Pisagorcu toplantı evlerinin yakılması ve üyelerin zulme uğramasıyla sonuçlanmıştır. Pisagor, güney İtalya'da bir başka Yunan kenti olan Metapontion'a kaçmış ve son yıllarını orada geçirdiği rivayet edilmektedir.

Yaklaşık MÖ 495'te Metapontion'da ölmüştür. Ölümünün koşulları tarihsel olarak belirsizdir: bazı anlatımlar onun topluluğunun yıkımı üzerine kederden öldüğünü, diğerleri ise Pisagor karşıtı şiddetin kurbanları arasında olduğunu aktarır. Bu siyasi felakete rağmen Pisagorcu hareket varlığını sürdürmüş ve izleyen yüzyılda Philolaos ve Arkhitas gibi önemli düşünürler yetiştirmiştir.